Қазақтың көне ойыны — асық. Мұнда асықтың анықтамасы мен тарихы, төрт жағының атауы, ойын түрлері, суретті тапсырмалар және асық симуляторы бар. Бала да, үлкен де үйрене алады.
Бір асықты қолыңа алып, төрт жағын көрсет: алшы, тәйке, бүк, шік.
10 рет иір: неше рет алшы түскенін сана. (Симулятордағы «Иіру» ойынында да сынап көр!)
Кішкене нысанаға (қақпақ, шеңбер) сақамен дәл тигіз.
Қақпақыл: 3 асықты лақтырып, қол сыртына тос.
Күн сайын 10–15 минут жеткілікті. Мақсат — жеңу емес, қолыңды және көзіңді үйрету.
Асық туралы анықтама
Асық — төрт түлік малдың және кейбір аңның артқы аяғындағы (тілерсегіндегі) шағын, шымыр, топса сүйек. Ол ғасырлар бойы қазақтың баласын мергендікке, ептілікке, шыдамдылыққа баулыған.
Не үшін ойналған?
Күндізгі асық ойыны — мергендікке, түнгісі — ептілікке баулиды. Ойын кезінде жүгіру, иілу, көздеу, лақтыру, сақа иіру сияқты қимылдар қатар жүреді.
Көз бен қол үйлесімін шыңдайды.
Кезек күтуді, әділдікті үйретеді.
Санауға, есептеуге жаттықтырады.
«Асығың алшысынан түссін» деген тілек — сәттілік тілеу.
Сақа — атуға арналған ірі, салмақты асық. Кейде ішіне қорғасын құйылады, түрлі түске бояйды. Жақсы сақаны оңқы дейді.
Нағыз асықтар — қойдың асық сүйегі. Фото: Fred Cherrygarden, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Асықтың аттары
Қойлақ, жабай — қойдың асығы.
Ешкімер — ешкінің асығы.
Топай — бұзаудың, тайыншаның асығы.
Құлжа сақа — арқардың (құлжаның) сақасы.
Шүкей — қозының, лақтың кішкентай асығы.
Кеней — ойында ортаға тігілетін асық.
Асық сөздігі
СақаЕң ірі, салмақты, атуға ыңғайлы асық.
КенейҰтысқа тігілетін, қатарға қойылатын асық.
ТұрықАсықтың алшы не тәйке, яғни тұрып түсуі.
ОмпыАсықтың тұмсығымен жер тіреп, тік шаншылып түсуі.
СомпыАсықтың тұмсығы көкке қарап, тік тұруы.
ОңқайОң қолмен ұстап иіруге ыңғайлы асық.
СолақайСол қолға ыңғайлы асық. Солақайлар сақаны солақай асықтан алады.
ТабанАсықтың тәйке жағы.
ПүшТәйке түспесін деп, бір жағы жонылған асық. «Пұшайман болу» деген сөз осыдан шыққан дейді.
ИіруАсықты айналдырып жерге тастау. Кезек иірумен анықталады.
Асық тарихы
Асық — адамзаттың ең көне ойын құралдарының бірі. Қазақ даласында ол сақтар заманынан бүгінге дейін жалғасып келеді.
1
Көне заманның ойыны
Малдың асық сүйегін адамдар мыңдаған жыл бұрын ойынға, санауға, бал ашуға қолданған. Ғалымдар асықты кейінгі ойын сүйектерінің (текшенің) атасы деп те айтады. Асықпен ойнау тек қазақтарда емес, көп халықта болған: ежелгі гректер мен римдіктер де ойнаған. Қырғыздар асықты чүкө, моңғолдар шагай дейді.
2
Даладағы археологиялық олжалар
Қазақ жеріндегі көне қоныстар мен обаларды зерттегенде археологтар асықтарды жиі табады. Мысалы, Абай облысындағы Қаратұмсық деген жердегі сақ дәуірінің қонысынан, тұрғын үйдің қабырғасы түбінен бір жерге жиналған 37 өңделген асық табылды. Ғалымдар бұл қоныс шамамен 2700–2500 жыл бұрынғы деп есептейді және мұндай жиынтықтың сақ қонысынан табылуы сирек екенін айтады.
Кейбір жерлеу орындарынан да асық кездеседі. Бұл олжалар асықтың сақтар мен көне түркілер заманынан бері адамдардың өмірінде болғанын, оны балалар да, үлкендер де қадірлегенін көрсетеді.
3
Көшпелі баланың тәрбиесі
Қазақтар мал шаруашылығымен айналысты, қой көп болды. Сондықтан балалардың көп ойыны қойдың сүйегімен, әсіресе асықпен байланысты. Ауыл балалары асықты жаз бойы ойнаған.
Мергендік пен ептілік: сақамен дәл тигізу, асықты иіру, қағып алу.
Шыдамдылық пен әділдік: кезек күту, ережені сақтау, жеңілсең — ренжімеу.
Есеп: ұтқан асықты санау, кеней тігу.
Үлкен мен кіші: ойынды үлкен балалар кішілерге көрсетіп, үйреткен.
4
Салт-дәстүр мен ырымдар
Сақа — баланың ең қымбат асығы. Оны ірі, салмақты асықтан таңдап, кейде ішін тесіп, қорғасын құйып ауырлатқан, түрлі түске бояған. Сәтті сақаны бала көпке дейін қадірлеп сақтаған; кей отбасыларда оны бақыт әкелетін бойтұмардай ырымдаған.
«Асығың алшысынан түссін!» — «ісің сәтті болсын, жолың болсын» деген ақ тілек. Жолы болған адамды «асығы алшысынан түсті» дейді.
Тілімізде асыққа байланысты сөздер көп: «бүге-шүгесіне дейін білу» (бәрін егжей-тегжейлі білу), «алтын асықтай».
Ырымдар: мал төлдеп жатқанда балаларға асық ойнатпаған. Асықты мүжімеген: «Алты жыл аш болсаң да, асық етін мүжіме» деген сөз бар. Кей өңірлерде баланың бесігіне аңның асығын ілген.
Той мен мереке: асық мерекелерде, жиындарда, Наурыз кезінде кеңінен ойналады, жарыстар өтеді.
Қыздардың ойыны: қыздар үйде, киіз үй ішінде бес асық, қақпақыл ойнаған. Бұл ойындар саусақты ептілікке үйретеді.
5
Кеңес заманы және бүгінгі күн
Кеңес заманында да асық аула мен ауылдың сүйікті ойыны болып қала берді. Тәуелсіздік жылдары ол қайта жанданды:
2013 жылы асық ойыны Қазақстанның материалдық емес мәдени мұрасының ұлттық тізіміне енді.
2017 жылы ЮНЕСКО «Қазақтың дәстүрлі асық ойындарын» адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізді.
«Асық ату» ойыны бойынша федерация жұмыс істейді, мектептерде, аулада, спорт жарыстарында ойналады.
2024 жылы Астанада өткен V Дүниежүзілік көшпенділер ойындарында асық ату жарысы өтті. Ерлер арасындағы финалда Қазақстан құрамасы жеңіске жетті.
Деректер көзі: ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра сайты; Қазақстан Ұлттық музейі; Қазақша Уикипедия («Асық», «Асық ойыны»); 018.kz (Қаратұмсық қазбасы, 2025); Qazinform (2024); massaget.kz (асыққа байланысты ырымдар).
Асықтың төрт жағы
Иіргенде асық төрт түрлі қалыпта түседі. Екеуінде асық тұрып қалады (алшы, тәйке), екеуінде жатып қалады (бүк, шік). Ойынның бүкіл тәртібі осы төрт атауға сүйенеді.
тұр
1-дәреже
Алшы
Тегіс табаны жерге тиіп, тұрып түскен қалпы. Үстінде ойыс шұңқырлы жағы көрінеді. Ең сәтті түсіс: кезек анықтағанда алшы түскен адам бірінші атады.
тұр
2-дәреже
Тәйке
Алшыға қарама-қарсы жағымен тұрып түсуі. Үстінде тегістеу жағы көрінеді. Кезекте екінші орын береді.
жатыр
3-дәреже
Бүк / Бүге
Дөңес жоны үстіне қарап, етпетінен жатып түсуі. Үшінші кезек.
жатыр
4-дәреже
Шік / Шіге
Шұңқыр құрсақ жағы (иірімі бар жағы) үстіне қарап, шалқасынан жатып түсуі. Ең төмен дәреже, төртінші кезек.
Суреттер: нағыз қой асығының фотосы (Wikimedia Commons, «Shagai 2x2», автор Yaan, CC BY-SA 3.0), фоны алынып өңделген.
Сақа
Атуға арналған негізгі асық. Ірі, салмақты, табаны қайралған болуы керек. Кімнің сақасы алшы түссе — сол бірінші атып бастайды.
Омпы / Сомпы
Омпы — асықтың тұмсығымен жер тіреп, тік шаншылып түсуі. Сомпы — тұмсығы көкке қарап тік тұруы. Бұл өте сирек болады. Кей ойындарда ең жоғары ұпай беріледі.
Оңқай және солақай
Оң қолмен иіруге ыңғайлы асық — оңқай, сол қолға ыңғайлысы — солақай. Сақаны көбіне оңқай асықтан таңдайды, ал солақай балалар солақай асықтан алады.
Келісім бойынша әркім 2–3 асықтан ортаға тігеді. Тігілген қатарды сақамен атып шығарады.
Ату ережесі.
Сақа мен атылған асық бір жақты түссе — асықты алып, әрі қарай ата береді. Әртүрлі түссе немесе тимесе — кезек келесіге көшеді. Кей нұсқада сақа алшы түссе, асық қай жақта жатса да алынады.
Ойын түрлері
Картаны бас — толық ережесі ашылады. Әр ойынды симуляторда да ойнап көруге болады.
🎯Алшы (кенейді ату)2–6 ойыншы · аулада
Әркім ортаға 2–3 кеней тігеді. Кенейлер бір қатарға тізіледі.
Кезек сақаны иіріп анықталады: алшы түскен бірінші атады.
Белгіленген сызықтан сақамен қатардағы асықты атады.
Қатардан ұшып шыққан асық атқан адамдікі болады, ол тағы атады.
Тигізе алмаса, кезек келесі ойыншыға өтеді. Барлық кеней біткенде ойын аяқталады, көп асық ұтқан жеңеді.
